Interview met burn-out expert Nicolette Verheem

Als advocaat arbeidsrecht kom ik regelmatig in aanraking met situaties waar andere professionals bij betrokken zijn of moeten worden. Denk aan de bedrijfsarts, arbeidsdeskundige, burn-out coach, HR-adviseur, loopbaancoach en ga zo maar door. Al deze professionals spelen op hun eigen manier een belangrijke rol bij het begeleiden van werknemers. Omdat ik regelmatig vragen krijg over wat deze professionals nu precies voor werkgevers en werknemers kunnen betekenen, ga ik met ze in gesprek. In deze rubriek interview ik burn-out coach Nicolette Verheem, die onder andere een aantal praktische tips geeft om burn-out te bestrijden.

Zowel zakelijk als privé hoor ik regelmatig dat werknemers uitvallen wegens overspannenheid of een burn-out. Ik heb mij laten vertellen dat dit vroeger nauwelijks voorkwam. Wat verklaart in jouw beleving de enorme toename in de afgelopen jaren?

Ik denk dat mentale uitputting van alle tijd is. Vroeger werd het zenuwzwakte of zenuwinzinking genoemd. De term burn-out is pas in de jaren zeventig voor het eerst geïntroduceerd. Wat veel mensen niet weten is dat eind jaren ’90 ook al circa 10% van de werkende Nederlanders burn-out symptomen hadden. Dit blijkt uit gegevens van het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Uit de huidige cijfers van TNO blijkt dat één op zeven mensen kampt met burn-out klachten. Dat is enorm. Ik denk dat deze toename onder andere komt doordat de digitale wereld waarin wij leven de moderne mens totaal overprikkelt. We hebben veel minder grenzen tussen arbeid en rust. Dat merk ik vaak in mijn praktijk; mensen blijven tegenwoordig veel meer in de doe-stand staan en nemen te weinig hersteltijd. Ze komen lichamelijk en geestelijk niet meer tot rust omdat ze nog zoveel ‘moeten’. Dit komt in mijn beleving mede omdat we in een succes cultuur leven. Die cultuur maakt dat we hoge eisen aan onszelf stellen. Mensen geloven dat het leven maakbaar is en dat je faalt als je ‘het’ niet maakt. Terwijl we niet overal goed in kunnen zijn, en dingen ons soms ook gewoon overkomen door puur geluk of domme pech. ‘Life is what happens to you while you’re busy making other plans.’ Wat niet helpt is dat we daarbij ook nog eens veel binnen zitten, achter onze laptop of mobiele telefoon. We drijven af van onze natuur. We vergeten dat wij als mens óók de natuur zijn, dieren van vlees en bloed, maar juist met de natuur zijn we volledig uit verbinding geraakt.

De termen ‘overspannenheid’ en ‘burn-out’ worden regelmatig door elkaar gebruikt. Kun jij toelichten wat het verschil tussen deze begrippen is?

Overspannen word je door langdurige stress. Als we het over stress hebben, dan gaat het meestal over ongezonde druk: een teveel aan spanning. Stress is oorspronkelijk niets anders dan druk of spanning. Stress is een gezonde reactie op een verandering die plaatsvindt, bijvoorbeeld omdat het weer omslaat, je het koud hebt en je lichaam zich aanspant.

Bij overspannen zijn is het hormonale stresssysteem, dat zorgt voor herstel na stress, overprikkeld geraakt en functioneert niet goed meer. Dit uit zich in vermoeidheid, gespannenheid en prikkelbaar zijn. Dingen lukken niet meer zoals voorheen omdat de cognitie (geheugen, concentratie) vermindert. Er is emotionele labiliteit. Dit kan zich uiten in plotseling boos worden of gaan huilen. En soms uit het zich in paniek. Lichamelijke klachten als nek-, hoofd- en buikpijn, hartkloppingen of hyperventilatie komen ook vaak voor.

Blijf je doorgaan of hoopt de stress zich verder op dan kan burn-out ontstaan. Burn-out komt dus na overspannenheid. Bij burn-out is mentale uitputting (ik kan niet meer) het kern symptoom. Cynisme (mentale afstand nemen) treedt op als stress-coping.

Moeten mensen met een burn-out altijd begeleiding krijgen? Of kan een burn-out ook vanzelf wel overgaan?

Burn-out heeft absoluut begeleiding nodig, omdat de persoon met burn-out flink van slag is. Mensen met burn-out hebben houvast, aanmoediging en bekrachtiging nodig. Om de burn-out naar een transformatie te brengen is gedragsverandering naar een gezonde levensstijl nodig. Dit lukt niet alleen.

Wanneer is iemand geschikt om door een coach begeleid te worden, en wanneer kan een werknemer beter naar een psycholoog, psychiater of andersoortige behandelaar?

Belangrijk is dat een persoon met klachten behandeld wordt door iemand met specifieke kennis rondom burn-out. Een werknemer kan met zijn/haar burn-out klachten zowel naar een burn-out coach, psycholoog of therapeut (zoals een haptotherapeut of psychotherapeut), mits deze hierin is gespecialiseerd. Er zijn echter psychologen en psychotherapeuten die geen burn-out behandelen, omdat burn-out niet in de DSM-5 staat (een overzicht van alle psychische en psychiatrische stoornissen). Daardoor wordt de behandeling van een burn-out (meestal) niet vergoed. Dan kom je dus sneller uit bij een coach of therapeut in de complementaire zorg. Bijna al onze trajecten worden door de werkgever betaald.

Als er sprake is van een flinke depressie zal de huisarts verwijzen naar een psycholoog of psychiater. Heeft iemand een mentale stoornis, dan ligt verwijzing naar een psychiater voor de hand. In die gevallen is een medische behandeling noodzakelijk (vaak met medicijnen). De huisarts kan goed inschatten of zo’n verwijzing nodig is of niet.

Voordat wij met elkaar in contact kwamen had ik eigenlijk nog nooit van een burn-out coach gehoord. Wat maakt een burn-out coach anders dan een reguliere coach? En hoe ziet het traject dat mensen bij jou doorlopen er uit?

Een burn-out coach heeft zich gespecialiseerd in burn-out middels een opleiding en/of door het hebben van een bak ervaring in het voorkomen van burn-out en het begeleiden van mensen met burn-out. Door de ernst en complexiteit van burn-out is het een vak apart. Een reguliere coach heeft hier minder kaas van gegeten. Als reguliere coach begeleidde ik wel eens mensen waarvan ik nu weet dat ze een burn-out hadden. Ik had toen geen idee over de fases van herstel. In de eerste fase is er bijvoorbeeld alleen maar rust nodig en niet doelen halen of heftig graven in het verleden.

De term burn-out coach kan iedereen hanteren. Daarom raden we mensen met een burn-out aan te checken of hun coach werkelijk expertise heeft over burn-out.

Trajecten

Wij werken met twee verschillende trajecten: preventie trajecten om vitaliteit te bevorderen en uitval te voorkomen en een curatief traject voor mensen met burn-out die al uitgevallen zijn. We werken met het lichaam en de geest. Dus niet alleen praten maar ook ervaringsgericht werken. Denk daarbij aan oefeningen met lijf en stem om te leren grenzen aan te geven.

Hoe ziet een traject eruit?

Wij zien stress, overspannenheid en burn-out niet als een ziekte, maar meer als symptoom van een leef-, werk- of denkwijze. We analyseren samen wat stress geeft, welke patronen stress veroorzaken en hoe dit te veranderen. Ontspanning en bewegen is een onderdeel van ons curatieve traject. Dit traject duurt 6 maanden. De werknemer komt weer op kracht en in contact met zijn lijf en innerlijk kompas. We besteden veel tijd aan het wegnemen van de oorzaak. De oorzaak is een interessante puzzel. Het zijn externe stressfactoren zoals de feitelijke werkload, en interne stress factoren als ‘je zorgen maken’ die zorgen voor overprikkeling.

De interne stressfactoren pakken we aan. De interne stressfactoren zijn vaak een combinatie van persoonlijkheidskenmerken. Denk daarbij aan perfectionisme en destructieve ingesleten patronen zoals niet voelen maar doorgaan, angst en onverwerkt leed.

In de re-integratie fase vinden we het bovendien belangrijk een team te vormen met de werknemer, bedrijfsarts en leidinggevende.

Waar moeten werknemers op letten als ze op zoek zijn naar een goede (burn-out) coach? Zijn er grote verschillen?

Er zijn denk ik grote verschillen in de kwaliteit van de coaches. Er is helaas geen lijst met goede burn-out coaches. Kijk of de coach burn-out als specialisatie heeft (op hun websites, LinkedIn). Vraag naar de werkwijze en het behandelplan. Spreekt het je aan, en geeft het vertrouwen, go for it. Hoe goed een coach ook is, het moet klikken. Klikt het niet, kies voor jezelf en zoek een ander.

In mijn werk als advocaat maak ik vaak mee dat werknemers die zijn uitgevallen een enorme drempel voelen om contact te hebben met hun werkgever. Zeker als de werkgever druk uitoefent door met enige regelmaat te bellen of te mailen hoe het gaat. Al vrij snel willen werkgevers dat de werknemer langskomt om een kopje koffie te drinken. Werknemers voelen vaak de behoefte om volledig los te komen van hun werk, maar de Wet Verbetering Poortwachter staat dat maar beperkt toe. Hoe kijk jij hier als burn-out coach tegenaan?

De Wet Verbetering Poortwachter verplicht dat de werknemer en werkgever binnen 8 weken een plan van aanpak voor re-integratie maken. De bedrijfsarts kan hierin adviseren.

Het is inderdaad vaak stress-verhogend om weer contact te hebben met het werk als je uitgeput bent. De werknemer heeft vaak last van schuld, schaamte en niet aan de verwachting kunnen voldoen. Belangrijk is dat de werkgever een open en veilig contact creëert. De wet schrijft nu eenmaal voor dat er contact moet zijn. Beide partijen kunnen iets doen om dit te vergemakkelijken.

Het is per persoon en per fase van herstel verschillend of fysiek contact met de werkvloer juist werkt of juist niet. Belangrijk is dat de werkgever dit afstemt met de werknemer en niet iedereen over één kam scheert. Dus vraag de uitgevallen werknemer: wat heb je nodig? Of: “Ik wil je ondersteunen en stress weg nemen waar kan, maar weet nog niet hoe ik dit het beste voor jou kan doen. Wat wil je van mij?”

Een arbeidsdeskundige zei eens tegen mij dat een burn-out na ongeveer negen maanden wel over moet zijn. Als dat niet zo is, of het in elk geval niet al een heel stuk beter gaat, is er meer aan de hand. Deel jij die opinie?

Een burn-out duurt een half jaar tot 2 jaar. Onderliggend lijden kan het traject langer maken. Je kunt dan denken aan traumatische ervaringen uit het verleden, depressie of een persoonlijkheidsstructuur die het herstel niet positief bevordert. Het is dan raadzaam om als coach samen te werken met een psychotherapeut.

Vertraging van terugkeer kan ook komen omdat de werknemer er enorm tegen op ziet vanwege een conflict of dat er een mismatch is en de persoon niet op zijn plek zit.

Bij een conflict dient dit opgelost te worden, eventueel met een derde persoon erbij. De terugkerende werknemer kan het fijn vinden zelf iemand mee te nemen naar het gesprek. Is het conflict niet op te lossen dan kan een gepaste overplaatsing nodig zijn. In het coach traject kijken we altijd naar de match met het werk. Als een werknemer op zijn plek zit gaan dingen vanzelf, als er een mismatch is doet iemand zichzelf geweld aan. Dit gebeurt vaak. Mensen blijven, uit angst voor verandering. De interventie kan simpel zijn door het takenpakket iets aan te passen naar dat waar de werknemer zingeving door ervaart en plezier uit haalt. Of het kan zijn dat er afscheid genomen moet worden. Dit kan aanvankelijk pijnlijk zijn, maar als iemand bij een volgende baan eenmaal op zijn plek zit is dit het een verademing.

Ik kan mij voorstellen dat jij vaak pas wordt ingeschakeld als klachten van overspannenheid en burn-out al zijn ingetreden. Wat kunnen mensen nu doen om te zorgen dat het niet zo ver komt? Word jij ook weleens preventief door werkgevers ingeschakeld, en wat kun jij dan betekenen voor de werkgever en werknemers?

Wij doen gelukkig veel preventie trajecten. We zijn verbonden aan een aantal organisaties die al hun werknemers de mogelijkheid geven bij ons een vitaliteit coach traject van 3 sessies te doen. Mocht er meer begeleiding nodig zijn dan overleggen ze dit met hun leidinggevende. We merken dat het voor de leidinggevende erg prettig is als wij worden ingezet, omdat het gesprek over mentale welzijn hierdoor wordt vereenvoudigd.

Daarnaast geven we in het kader van preventie regelmatig workshops. Zo geven we workshops aan management teams hoe ze overspanning en burn-out vroegtijdig kunnen signaleren en hoe ze het gesprek hierover aan kunnen gaan met de betreffende werknemer.

Wat ons opvalt is dat de meeste werkgevers best goed in staat zijn om te signaleren dat een werknemer niet zo lekker in z’n vel zit, maar het vervolgens moeilijk vinden om hierover een gesprek te voeren. Ze laten de werknemer een beetje met rust, of proberen ongemerkt wat wind uit de zeilen van de werknemer te nemen, maar dat lost de oorzaak van het probleem niet op. Wij leren managers hoe ze hier op een constructieve wijze mee om kunnen gaan. Voor werknemers geven wij ook workshops om stress bij zichzelf te herkennen en te kantelen. Zo kan overspannenheid voorkomen worden.

Er zijn verschillende dingen die mensen zelf kunnen doen om te voorkomen dat ze overspannen worden:

  1. Rustmomenten na (mentale) inspanning inbouwen. Je brengt hiermee het stresssysteem tot bedaren. Het is belangrijk om zowel dagelijks voldoende rust in te bouwen, door bijvoorbeeld een rondje te lopen na een Zoom meeting, als wekelijks rust in te bouwen door bijvoorbeeld een dag niets te hoeven.
  2. Leer jouw stress signalen kennen. Zie ze als maatjes die je waarschuwen als het teveel wordt. Voor de een is dat slecht slapen, voor de ander prikkelbaar zijn, een hoge ademhaling hebben, met hoofdpijn kampen of slecht eten.
  3. Wees open over hoe het echt met je gaat. Wees eerlijk naar jezelf toe en naar je team.
  4. Als je al 3 maanden niet lekker in je vel zit, vermoeid en gespannen bent, ga dan niet door. Neem tijd voor bezinning. Stel jezelf vragen als: wat is er aan de hand? Doe ik wat de bedoeling is? Waar kan ik (tijdelijk) mee stoppen?

Is er tot slot nog iets wat jij werkgevers of werknemers wilt meegeven om te helpen burn-out te voorkomen?

Voor de werkgever: als er een open en veilige werkcultuur is, zal mentale welzijn makkelijker besproken worden en kan er op tijd geacteerd worden. Investeer hier bewust in. Autonomie blijkt bovendien een groot goed te zijn om minder stress te ervaren. Zorg dat werknemers dit ervaren.

Voor de werknemer: als je teveel van jezelf afdrijft door bijvoorbeeld werk te doen dat niet (meer) bij je past of te zwaar is, pak jezelf dan bij de lurven! Blijf niet doorgaan in het spoor waarop je zit. Ga het gesprek aan met jezelf en je leidinggevende. Best spannend, maar het is voor beide partijen belangrijk dat je met plezier je werk doet.

nicolette-verheem

Afbeelding: Sophie Hickox en Nicolette Verheem

Nicolette Verheem is burn-out coach. Zij begeleidt al jarenlang werknemers om inzicht te krijgen in patronen die tot overspannenheid of burn-out hebben geleid en helpt bij het veranderen daarvan.

Nicolette coachte mensen die thuis of op het werk vastliepen. Ze begon haar loopbaan als sportdocent en is daarna fysiotherapeut geworden. Als fysiotherapeut werd haar duidelijk dat de geest van grote invloed is op het vermogen om duurzaam te herstellen. Nicolette is zich gaan scholen in de psyche en combineert nu als burn-out coach lichaam en geest vanuit een holistische visie.

Boek

Nicolette is een boek aan het schrijven over burn-out. Zij merkt dat mensen met een burn-out een handzaam praktisch boek missen dat houvast geeft en waaruit ze hoop kunnen halen. Nicolette wil in deze behoefte voorzien.

Burn-out wordt in dit boek beschreven als een ‘Rites de passage’: een overgang van oud naar nieuw. Nicolette ziet burn-out als een transformatiefase van een leven waarin iemand teveel van zich zelf afgedreven is naar een leven waarin ze trouw zijn aan zichzelf.

In het boek dat Nicolette aan het schrijven is delen ervaringsdeskundingen hun verhaal en geven zij inzicht in wat hun burn-out voor positieve veranderingen heeft opgebracht.

Praktijk

Nicolette heeft haar praktijk in Utrecht. Samen met GZ-haptotherapeute Sophie Hickox runt ze www.burnout-experts.nl.